Phiền Não

Phiền Não (Kleśa) là những trạng thái tâm bất thiện làm vẩn đục dòng tâm, đẩy chúng sinh trôi lăn trong luân hồi. Trong A-tỳ-đạt-ma (Abhidharma), ba phiền não gốc (mūla-kleśa) là tham (rāga), sân (dveṣa) và si (moha); từ đó phát sinh thêm ba phiền não là mạn (māna), nghi (vicikitsā) và tà kiến (dṛṣṭi), hợp thành sáu phiền não căn bản. Vô Trước trong A-tỳ-đạt-ma Tập Luận (Abhidharmasamuccaya) liệt kê thêm 20 phiền não phụ (upakleśa) như phẫn, hận, phú, não, tật, xan, cuống, siểm, hại, kiêu, vô tàm, vô quý, hôn trầm, trạo cử, bất tín, giải đãi, phóng dật, thất niệm, tán loạn, bất chánh tri. Long Thọ trong Trung Luận (MMK 23.1) chỉ ra rằng phiền não khởi từ phân biệt sai lầm: "Tham sân si tất cả phiền não, đều từ phân biệt mà sinh." Trong Kim Cương Thừa, mỗi phiền não tương ứng với một trí tuệ thanh tịnh: tham chuyển thành Diệu Quan Sát trí (A Di Đà), sân chuyển thành Đại Viên Cảnh trí (Bất Động Phật / Akṣobhya), si chuyển thành Pháp Giới Thể Tánh trí (Đại Nhật Như Lai / Vairocana), mạn chuyển thành Bình Đẳng Tánh trí (Bảo Sinh / Ratnasambhava), và đố kỵ chuyển thành Thành Sở Tác trí (Bất Không Thành Tựu / Amoghasiddhi). Đây là điểm độc đáo của Mật thừa: không trấn áp phiền não mà chuyển hóa năng lượng của chúng thành trí tuệ. (Cần Đạo sư hoặc Ban biên tập thẩm định lại các chi tiết tương ứng ngũ trí.)