1. Tóm tắt nhanh
Lị Mai (ris med — "không phái") là phong trào phi giáo phái khởi xướng cuối thế kỷ 19 tại miền đông Tây Tạng (Kham), nhằm bảo tồn và tổng hợp các pháp môn của tất cả truyền thừa đang có nguy cơ mất do sự thống trị học thuật của Cách Lỗ và do biến cố lịch sử. Khởi xướng bởi Jamyang Khyentse Wangpo, Jamgon Kongtrul, và Chogyur Lingpa, Lị Mai là tinh thần và phương pháp, không phải truyền thừa độc lập — học giả Lị Mai vẫn thuộc về truyền thừa gốc của mình.
2. Tên gọi & ý nghĩa
- Hán Việt: Lị Mai hoặc Lị Mê (cả hai cách phiên âm đều dùng)
- Tạng: རིས་མེད་ (ris med) — ris = "phái, hạn chế"; med = "không có" → "không phái" / "không có phân biệt phái"
- Tinh thần: Không phải "không thuộc phái nào" mà là "không thiên vị bất kỳ phái nào" — trân trọng đặc trưng của mỗi truyền thừa
3. Lịch sử khởi xướng
- Bối cảnh: Cuối TK 19, Cách Lỗ thống trị học thuật và chính trị Tây Tạng. Các pháp môn của Ninh Mã, Tát Ca, Ca Nhĩ Cư có nguy cơ mai một. Một số sādhanā và terma chỉ còn lại trong ký ức của vài Đạo sư.
- Ba vị sáng lập:
- Jamyang Khyentse Wangpo (1820–1892) — Sáng tổ tinh thần
- Jamgon Kongtrul Lodro Thaye (1813–1899) — Biên soạn Năm Đại Kho Báu
- Chogyur Dechen Lingpa (1829–1870) — Đại Terton
- Năm Đại Kho Báu (rNam thar lnga · Rinchen Terdzö, Damngak Dzö, Kagyu Ngakdzö, Gyachen Kadzo, Shejakun Khyab) — bộ tổng tập di sản chính của Lị Mai
- Mipham Rinpoche (1846–1912) — Đại học giả Ninh Mã đặt nền cho phục hưng triết học Lị Mai
4. Đặc trưng
- Không phải phái mới — Lị Mai là tinh thần và phương pháp, không phải truyền thừa độc lập
- Bảo tồn các pháp môn đang có nguy cơ mất khi Cách Lỗ thống trị TK 17–19
- Tổng hợp giáo nghĩa Ninh Mã, Ca Nhĩ Cư, Tát Ca, Giác Nang, Bön
- Mỗi học giả Lị Mai vẫn giữ căn tính truyền thừa gốc — nhưng học pháp từ nhiều phái
5. Đạo sư Lị Mai quan trọng
| Đạo sư | Niên đại | Đóng góp |
|---|---|---|
| Jamyang Khyentse Wangpo | 1820–1892 | Sáng tổ tinh thần |
| Jamgon Kongtrul Lodro Thaye | 1813–1899 | Biên soạn Năm Đại Kho Báu |
| Chogyur Dechen Lingpa | 1829–1870 | Đại Terton |
| Mipham Rinpoche | 1846–1912 | Đại học giả |
| Dilgo Khyentse Rinpoche | 1910–1991 | Truyền nhân Lị Mai TK 20 |
6. Vì sao KimCuongThua.vn lấy Lị Mai làm kim chỉ nam
Trang web áp dụng nguyên tắc Lị Mai — không thiên vị bất kỳ truyền thừa nào, trình bày Tứ Đại (Ninh Mã, Ca Nhĩ Cư, Tát Ca, Cách Lỗ) ngang hàng và cũng tôn trọng các phái phụ. Cụ thể:
- Không có thuật toán ưu tiên một truyền thừa nào trên trang khác
- Bài viết về mỗi truyền thừa được trình bày theo cùng một template — không có "phái chính / phái phụ"
- Tranh luận giữa các phái được trình bày trung lập, nêu cả hai bên
- Hội đồng Cố vấn đại diện đủ các truyền thừa chính
Xem Hiến chương để hiểu cam kết này.
7. Tác phẩm tiêu biểu
- Năm Đại Kho Báu — Jamgon Kongtrul 🔴 Đa số chuyên sâu
- Treasury of Knowledge (Shes bya kun khyab) — Jamgon Kongtrul, 10 tập 🟡
- Tác phẩm Mipham Rinpoche về Madhyamaka, Dzogchen 🔴
8. Đạo sư Lị Mai đương đại
Các Đạo sư đương đại theo tinh thần Lị Mai (dù thuộc truyền thừa gốc khác nhau): Dzongsar Jamyang Khyentse Rinpoche, Sogyal Rinpoche, Khyentse Yangsi Rinpoche, Tsoknyi Rinpoche, Mingyur Rinpoche, và nhiều vị khác.
9. Tiếp tục tìm hiểu
- → Hiến chương — nguyên tắc Lị Mai của trang
- → Ringu Tulku. The Rimé Philosophy of Jamgön Kongtrul the Great. Shambhala.
- → Ninh Mã — đóng góp lớn cho Lị Mai
10. Tham khảo
- Ringu Tulku. The Rimé Philosophy of Jamgön Kongtrul the Great. Shambhala, 2007.
- Smith, E. Gene. Among Tibetan Texts: History & Literature of the Himalayan Plateau. Wisdom, 2001.
11. Các trang liên quan
- → Ninh Mã · Ca Nhĩ Cư · Tát Ca
- → Giác Nang — được Lị Mai bảo tồn
- → Hiến chương biên tập của trang