Yeshe Tsogyel

Yeshe Tsogyel (757-817 theo niên đại truyền thống) là nữ Đạo sư vĩ đại nhất trong lịch sử Phật giáo Tây Tạng, được tôn kính là hiện thân của Vajrayoginī và Tara, đồng thời là phối ngẫu trí tuệ chính của Liên Hoa Sinh (Padmasambhava). Sinh trong hoàng tộc Kharchen, từ nhỏ Ngài đã thể hiện những dấu hiệu phi phàm. Theo Đời Yeshe Tsogyel (Ye shes mtsho rgyal gyi rnam thar) – một terma do Taksham Nuden Dorje khai mở – Ngài đã được vua Trisong Detsen dâng cúng cho Padmasambhava làm phối ngẫu trí tuệ (sangs yum) để cùng thực hành các tantra Vô Thượng Du Già và bảo tồn giáo pháp. Yeshe Tsogyel có trí nhớ siêu nhiên: chỉ cần nghe Padmasambhava giảng một lần là Ngài ghi nhớ toàn bộ và sau đó ghi lại thành văn bản. Đây chính là vai trò lịch sử quan trọng nhất của Ngài – Ngài là người biên soạn và ẩn giấu hầu hết các terma (tàng pháp) của Padmasambhava khắp Tây Tạng, Bhutan và vùng Himalaya, để các thế hệ Tertön sau này (như Nyangral Nyima Özer, Guru Chöwang, Pema Lingpa, Jigme Lingpa) khám phá lại đúng thời điểm. Ngài cũng tự mình ẩn cư hành trì gian khổ tại nhiều địa điểm như Tidro, Chimphu và đạt được mức độ chứng đắc tương đương Padmasambhava. Khi Padmasambhava rời Tây Tạng đi đến Cõi Đồng Sắc (Zangdok Palri), Yeshe Tsogyel ở lại 50 năm để tiếp tục hoằng pháp, đào tạo đệ tử và ẩn giấu terma. Cuối đời, Ngài tan vào ánh sáng cầu vồng. Lời di huấn của Ngài cho các nữ hành giả: "Nền tảng giải thoát là thân người này – dù nam hay nữ. Tâm nguyện Bồ-đề mới là cốt tủy." (Cần Đạo sư hoặc Ban biên tập thẩm định lại các chi tiết niên đại.)