Tin thư · Đầu sách thư khố
Bài viết mới nhất
1659 bài đã được kết tập, sắp xếp theo ngày xuất bản gần nhất. Trang 25 trên 70.
Stupa — Tháp Phật Giáo và Biểu Tượng Học Của Giác Ngộ
Stupa (Sanskrit: *Stūpa* — Tháp, Đỉnh; Tạng ngữ: *mChod rten* — Bệ Thờ Cúng Dường) là kiến trúc thiêng quan trọng nhất của Phật giáo — xuất hiện từ thế kỷ 3 TCN dưới thời vua Ashoka đến ngày nay trong mọi nền Phật giáo. Trong Kim Cương Thừa, stupa không chỉ là tưởng niệm mà là bản đồ ba chiều của vũ trụ giác ngộ — mỗi tầng, mỗi hình dạng, mỗi màu sắc đều mang ý nghĩa biểu tượng chính xác về con đường đến giác ngộ.
Tangtong Gyalpo — Thánh Nhân Xây Cầu Sắt và Bậc Thầy Ngàn Tuổi
Tangtong Gyalpo (Tạng ngữ: *Thang stong rgyal po* — Vua Đồng Bằng Không Giới Hạn, khoảng 1361–1485 hay 1385–1509) là một trong những nhân vật huyền thoại và thực tế nhất của Phật giáo Tây Tạng — Terton vĩ đại, kỹ sư xây hàng trăm cầu sắt trên khắp Tây Tạng và Bhutan, người sáng lập Lhamo (*Lha mo* — Kịch Thần), và hành giả Kim Cương Thừa đạt thực chứng phi thường được nói là sống đến hơn 100 tuổi.
Tara Trắng — Bích Tara và Hai Hình Thức Từ Bi Của Tara
Tara (Sanskrit: *Tārā* — Người Vượt Qua, Ngôi Sao; Tạng ngữ: *sGrol ma* — Người Giải Thoát) xuất hiện trong hai hình thức chính: Tara Xanh (*Śyāmatārā*) biểu hiện hoạt động tức thì và bảo vệ, và Tara Trắng (*Śvetātārā*) biểu hiện từ bi, tuổi thọ, và chữa lành. Nếu Tara Xanh là mặt nhanh nhẹn, năng động của từ bi — thì Tara Trắng là mặt bao la, kiên nhẫn, nuôi dưỡng. Bài viết này giới thiệu Tara Trắng và sự khác biệt giữa hai hình thức Tara chính trong Kim Cương Thừa.
Tonglen — Thực Hành Cho và Nhận: Chuyển Hóa Đau Khổ Thành Từ Bi
Tonglen (Tạng ngữ: *gTong len* — Cho và Nhận) là một trong những thực hành Kim Cương Thừa độc đáo và mạnh mẽ nhất — nghịch lý so với bản năng con người: thay vì tránh xa đau khổ, hành giả chủ động hít vào đau khổ của người khác (và của chính mình) và thở ra hạnh phúc, ánh sáng, giải thoát. Đây là thực hành trái tim của Lojong (*bLo sbyong* — Huấn Luyện Tâm) và phương pháp mạnh mẽ nhất để chuyển hóa ích kỷ thành từ bi.
Tsongkhapa — Người Sáng Lập Truyền Thừa Cách Lỗ và Di Sản Cải Cách
Tsongkhapa (Tạng ngữ: *Tsong kha pa Blo bzang grags pa* — Bậc Xuất Chúng Từ Vùng Tsongkha, 1357–1419) là nhà cải cách Phật giáo vĩ đại nhất Tây Tạng — người sáng lập truyền thừa Cách Lỗ (*Dge lugs* — Mỹ Đức, hay Hoàng Giáo), học giả phi thường, và thiền sư chứng ngộ. Tác phẩm *Lam Rim Chen Mo* (Đại Luận về Các Giai Đoạn Con Đường Giác Ngộ) của ông là một trong những trước tác quan trọng nhất trong lịch sử Phật giáo.
Tứ Diệu Đế — Nền Tảng Giáo Lý Phật và Con Đường Giải Thoát
Tứ Diệu Đế (Sanskrit: *Catvāri Āryasatyāni* — Bốn Sự Thật Cao Quý; Tạng ngữ: *'phags pa'i bden pa bzhi*) là giáo lý đầu tiên Đức Phật Thích Ca thuyết sau khi giác ngộ — bài giảng đầu tiên tại Vườn Nai (*Mṛgadāva*, Sarnath). Tứ Diệu Đế không chỉ là giáo lý nền tảng của Phật giáo Nguyên Thủy — mà là khung xương sống triết học của toàn bộ Phật giáo, bao gồm cả Đại Thừa và Kim Cương Thừa.
Tứ Vô Lượng Tâm — Từ, Bi, Hỷ, Xả và Con Đường Mở Rộng Tâm
Tứ Vô Lượng Tâm (Sanskrit: *Brahmavihāra* — Phạm Trú, hay *Apramāṇa* — Vô Lượng; Tạng ngữ: *Tshad med bzhi* — Bốn Vô Lượng) là bốn phẩm hạnh tâm linh cao quý nhất — Từ (*maitrī*), Bi (*karuṇā*), Hỷ (*muditā*), và Xả (*upekṣā*). Đây vừa là mục tiêu tu tập vừa là phương pháp thực hành — và trong Kim Cương Thừa, là nền tảng không thể thiếu trước mọi thực hành mật pháp.
Tummo — Nội Nhiệt và Thực Hành Năng Lượng Trong Six Yogas of Naropa
Tummo (Tạng ngữ: *gTum mo* — Nội Nhiệt Dữ Dội; Sanskrit: *Caṇḍālī* — Người Phụ Nữ Hung Tợn) là thực hành đầu tiên và nền tảng trong *Six Yogas of Naropa* (*Nā ro chos drug*) — hệ thống thực hành Anuttara Yoga Tantra quan trọng nhất của Ca Diếp. Qua thiền định và kỹ thuật thở đặc biệt, hành giả làm bùng cháy ngọn lửa nội tâm tại luân xa rốn, tan chảy 'bindhu' (giọt tinh chất), và cuối cùng nhận ra tâm sáng (*clear light*). Milarepa nổi tiếng nhất đã dùng Tummo để sống trong hang đá tuyết mà không cần áo ấm.
Kim Cương Chày và Kim Cương Chuông — Pháp Khí Căn Bản của Kim Cương Thừa
Kim Cương Chày (Sanskrit: *Vajra* — Kim Cương; Tạng ngữ: *rDo rje* — Kim Cương) và Kim Cương Chuông (Sanskrit: *Ghaṇṭā*; Tạng ngữ: *Dril bu* — Chuông) là hai pháp khí quan trọng nhất và phổ biến nhất trong mọi thực hành Kim Cương Thừa. Chúng luôn được sử dụng cùng nhau — Kim Cương Chày trong tay phải, Kim Cương Chuông trong tay trái — biểu tượng của sự hợp nhất bất khả phân giữa phương tiện và trí tuệ.
Vajradhara — Kim Cương Trì và Phật Nguồn Gốc Ca Diếp
Vajradhara (Sanskrit: *Vajradhāra* — Người Mang Kim Cương; Tạng ngữ: *rDo rje 'chang* — Kim Cương Trì) là Phật Nguồn Gốc (*Ādibuddha*) của truyền thừa Ca Diếp — biểu tượng của Pháp Thân giác ngộ hoàn toàn trong hình thức Báo Thân. Trong khi Ninh Mã có Samantabhadra, Ca Diếp và Cách Lỗ có Vajradhara như nguồn gốc của toàn bộ dòng truyền thừa Tantra — đặc biệt Mahamudra và các thực hành Anuttara Yoga Tantra.
Vajrakīlaya — Phổ Ba Kim Cương và Pháp Trừ Chướng Ngại Sâu Nhất
Vajrakīlaya (Sanskrit: *Vajrakīlaya* — Kim Cương Phổ Ba; Wylie: *rdo rje phur ba* — Kim Cương Cọc Nhọn) là bổn tôn hung nộ trung tâm của truyền thừa Ninh Mã (*Nyingma*) — thực hành được Padmasambhava truyền xuống đặc biệt để trừ các chướng ngại sâu nhất và tịnh hóa nghiệp nặng nhất. Pháp Khí Phurba (*phur ba* — cọc ba mũi) là biểu tượng đặc trưng của bổn tôn này.
Vajrasattva — Bổn Tôn Tịnh Hóa và Thực Hành Trăm Âm Tiết
Vajrasattva (Sanskrit: *Vajrasattva* — Kim Cương Tát Đỏa, Hữu Tình Kim Cương; Tạng ngữ: *rDo rje sems dpa'* — Dũng Sĩ Kim Cương) là bổn tôn tịnh hóa trung tâm của Kim Cương Thừa — thân trắng ngà, một mình hay với phối ngẫu, cầm kim cương chày ở tim và chuông ở hông. Thần chú trăm âm tiết (*Śatākṣara mantra*) của Ngài và hình tướng thanh tịnh là công cụ tịnh hóa mạnh nhất trong toàn bộ hệ thống Tiền Hành.
Yamantaka — Diệm Ma Đức Ca và Sự Chiến Thắng Vô Thường
Yamantaka (Sanskrit: *Yamāntaka* — Người Diệt Tử Thần; Tạng ngữ: *gShin rje gshed* — Kẻ Sát Tử Thần, còn gọi là *rDo rje 'jigs byed* — Kim Cương Đại Khủng Bố) là bổn tôn hung nộ quan trọng nhất trong truyền thừa Cách Lỗ (Gelug). Đây là hiện thân Kim Cương của Văn Thù (*Mañjuśrī*) trong hình tướng hung nộ — người chiến thắng Yama, thần chết, tượng trưng cho sự chiến thắng trí tuệ trước vô minh và vô thường.
Yidam — Bổn Tôn Cá Nhân và Trọng Tâm Thực Hành Kim Cương Thừa
Yidam (Tạng ngữ: *Yi dam* — Tâm Ràng Buộc, Cam Kết Của Tâm; Sanskrit: *Iṣṭadevatā* — Bổn Tôn Ưa Thích) là khái niệm trung tâm của thực hành Kim Cương Thừa: bổn tôn cá nhân được chọn hay được trao bởi thầy, là đối tượng thiền quán chính yếu trên con đường đến giác ngộ. Yidam không phải là 'thần hộ mệnh' theo nghĩa thông thường — mà là biểu hiện của bản tánh giác ngộ của chính hành giả trong hình thức thánh tướng.
Bardo Tödol — Tử Thư Tây Tạng và Hướng Dẫn Qua Cõi Trung Ấm
Bardo Tödol (Tạng ngữ: *Bar do thos grol* — Giải Thoát Trong Trung Ấm Qua Lắng Nghe, còn gọi là Tử Thư Tây Tạng) là một trong những văn bản Kim Cương Thừa được biết đến rộng rãi nhất tại phương Tây — Terma của Karma Lingpa (*Kar ma gling pa*) thế kỷ 14, được trao cho người hấp hối và người đã mất như hướng dẫn qua các cõi Bardo (*Bar do* — Trung Ấm). Đây không chỉ là 'sách chết' mà là hướng dẫn sống — vì những gì xảy ra trong Bardo phản chiếu những gì xảy ra trong tâm thức ngay bây giờ.
Bồ Đề Tâm — Tâm Giác Ngộ và Nền Tảng Của Mọi Con Đường Đại Thừa
Bồ Đề Tâm (Sanskrit: *Bodhicitta* — Tâm Giác Ngộ; Tạng ngữ: *Byang chub kyi sems* — Tâm Hướng Đến Giác Ngộ) là khái niệm trung tâm và tối quan trọng nhất của Đại Thừa và Kim Cương Thừa — nguyện vọng đạt giác ngộ không phải vì lợi ích bản thân mà vì lợi ích của tất cả chúng sinh hữu tình. Không có Bồ Đề Tâm, Kim Cương Thừa chỉ là kỹ thuật. Với Bồ Đề Tâm, mọi thực hành đều trở thành con đường.
Jamyang Khyentse Wangpo — Người Sáng Lập Phong Trào Rime
Jamyang Khyentse Wangpo (Tạng ngữ: *'Jam dbyangs mkhyen brtse dbang po* — Ngài Nhạc Âm Trí Tuệ Uy Lực, 1820–1892) là một trong hai nhà lãnh đạo chính của Phong Trào Rime (*Ris med* — Không Phái) thế kỷ 19 — cùng với Jamgön Kongtrul Lodrö Thaye. Khyentse Wangpo là Terton vĩ đại, học giả uyên bác, và bậc thầy của bậc thầy — người truyền giáo pháp từ gần như tất cả các dòng truyền thừa Kim Cương Thừa và mở ra kỷ nguyên Rime như chúng ta biết ngày nay.
Jamgön Kongtrul Lodrö Thaye — Người Biên Soạn Kho Tàng Kim Cương Thừa
Jamgön Kongtrul Lodrö Thaye (Tạng ngữ: *'Jam mgon kong sprul blo gros mtha' yas* — Trí Tuệ Vô Hạn Bảo Hộ Văn Thù, 1813–1899) là học giả, thiền định gia, và biên soạn gia vĩ đại nhất trong lịch sử Kim Cương Thừa Tây Tạng — cùng Jamyang Khyentse Wangpo lãnh đạo Phong Trào Rime thế kỷ 19. *Năm Đại Kho Tàng* (*mDzod lnga*) của ông — gần 100 quyển — là tổng hợp toàn bộ giáo pháp Kim Cương Thừa chưa từng có trước hay sau.
Long Thụ — Triết Gia Vĩ Đại Nhất Phật Giáo và Nền Tảng Trung Quán
Long Thụ (Sanskrit: *Nāgārjuna* — Long Thụ; Tạng ngữ: *Klu sgrub* — Người Thành Tựu Rồng, khoảng thế kỷ 2–3 sau Công Nguyên) là triết gia Phật giáo vĩ đại nhất sau Đức Phật Thích Ca — người sáng lập hệ thống Trung Quán (*Madhyamaka*), nền tảng triết học của hầu hết các truyền thừa Đại Thừa và Kim Cương Thừa. Giáo lý Tánh Không (*Śūnyatā*) của Ngài không phải là hư vô chủ nghĩa mà là con đường giải thoát khỏi mọi cực đoan.
Tam Quy Y — Phật, Pháp, Tăng và Ý Nghĩa Sâu Xa Trong Kim Cương Thừa
Tam Quy Y (Tạng ngữ: *sKyabs 'gro gsum* — Nương Tựa Ba Nơi) là nền tảng của mọi thực hành Phật giáo — từ Theravāda đến Kim Cương Thừa. Quy y Phật, Pháp, và Tăng không chỉ là nghi lễ gia nhập đạo mà là cam kết sâu sắc định hướng toàn bộ cuộc sống. Trong Kim Cương Thừa, Tam Quy Y còn được mở rộng thành Lục Quy Y — bao gồm Đạo Sư, Bổn Tôn, và Không Hành Mẫu.
Tara Xanh — Nguyên Hàm Giải Thoát Và Sự Bảo Hộ Tức Thì
Tara Xanh (Sanskrit: *Śyāmatārā* — Tara Màu Xanh; Tạng ngữ: *sGrol ma ljang khu* — Tara Xanh Lục) là hình thức Tara quan trọng và được thờ phụng rộng rãi nhất trong Kim Cương Thừa — hiện thân của hành động giải thoát tức thì, từ bi hoạt động không chậm trễ. Khác với Tara Trắng tập trung vào trường thọ, Tara Xanh là Tara 'chiến đấu' — bước xuống khỏi tòa sen để giải cứu chúng sinh khỏi tám nỗi sợ hãi.
Atisha và Truyền Thừa Kadam — Người Mang Lamrim Đến Tây Tạng
Atisha Dīpaṃkara Śrījñāna (Sanskrit: *Atīśa Dīpaṃkara Śrījñāna* — Ánh Sáng Khai Sáng Vinh Quang Trí Tuệ; Tạng ngữ: *Jo bo rje* — Ngài Quý Tộc, 982–1054) là đại học giả và Đạo Sư Ấn Độ đến Tây Tạng vào thế kỷ 11, mang đến một cuộc Phục Hưng Phật giáo sau giai đoạn bị đàn áp. Atisha là người hệ thống hóa con đường Phật giáo thành Lamrim — Các Giai Đoạn Con Đường — nền tảng của truyền thừa Kadam và sau này là Cách Lỗ.
Bát Nhã Tâm Kinh — Chú Giải và Ý Nghĩa Sâu Xa
Bát Nhã Tâm Kinh (Sanskrit: *Prajñāpāramitā-hṛdaya-sūtra* — Kinh Trái Tim Trí Tuệ Bờ Kia; Tạng ngữ: *Shes rab kyi pha rol tu phyin pa'i snying po*) là kinh văn Phật giáo ngắn nhất và được tụng nhiều nhất trên thế giới — chỉ 260 chữ Hán, nhưng chứa đựng toàn bộ triết học Tánh Không của Đại Thừa. Câu 'Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc' (*rūpaṃ śūnyatā śūnyatā eva rūpaṃ*) là một trong những tuyên bố triết học sâu sắc và được thảo luận nhiều nhất trong lịch sử tư tưởng nhân loại.
Bốn Nguyện Bồ Tát — Cam Kết Nền Tảng của Con Đường Đại Thừa
Bốn Nguyện Bồ Tát (Tạng ngữ: *smon lam bzhi* — Bốn Lời Nguyện; Nhật: *Shi Gu Sei Gan* — Tứ Hoằng Thệ Nguyện) là bốn lời thề nguyện căn bản mà mọi hành giả Đại Thừa phát khi đi vào con đường Bồ Tát. Đây không phải là mục tiêu thực tế mà là phương hướng tối thượng — ngọn đuốc soi đường cho toàn bộ cuộc hành trình. Bốn Nguyện định nghĩa con đường Bồ Tát rõ ràng hơn bất kỳ giáo lý nào khác.