1. Tóm tắt nhanh
Tông Khách Ba (Tsongkhapa Losang Drakpa, 1357–1419) là một trong những Đạo sư có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử Phật giáo Tây Tạng. Ngài đã học pháp từ cả 4 truyền thừa đương thời (Ninh Mã, Tát Ca, Ca Nhĩ Cư, Kadam) và tổng hợp thành một hệ thống tu tập mạch lạc, đặt nền cho phái Cách Lỗ (Gelug, "Hạnh đức").
Hai tác phẩm vĩ đại của ngài — Lamrim Chenmo (Đại Luận Lộ Trình) và Ngagrim Chenmo (Đại Luận Mật Đạo) — là chuẩn mực học thuật Tạng đến nay. Đệ tử nhỏ tuổi Gendün Drup (1391–1474) sau này được hồi tố là Đạt Lai Lạt Ma đời 1.
2. Tiểu sử & hành trạng
Thời thơ ấu thần kỳ (1357–1372)
Sinh tại vùng Tsongkha (Amdo). Theo truyền thuyết, Đức Văn Thù tiên đoán sự ra đời. 3 tuổi đã nhận sa-di giới đầu tiên từ Karmapa IV Rolpe Dorje. 7 tuổi xuất gia với Choje Dondrub Rinchen.
Học pháp khắp Tây Tạng (1372–1390s)
Đi khắp miền trung Tây Tạng, học với hơn 100 Đạo sư của mọi truyền thừa. Đặc biệt sâu vào Madhyamaka (Trung Quán), Pramāṇa (Lượng luận), và Vinaya (giới luật). Cũng nhận đầy đủ truyền thừa Mật điển Guhyasamāja, Cakrasaṃvara, Yamāntaka, Kālacakra.
Linh kiến Văn Thù (1390s)
Qua thiền định và liên hệ trực tiếp với Đức Văn Thù, Tông Khách Ba giải quyết được các vướng mắc về Trung Quán Cụ Duyên (Prāsaṅgika). Trở thành nhà thuyết minh cao nhất của lập trường Tự Không.
Cải cách & thành lập Cách Lỗ (1400–1419)
Năm 1409, sáng lập Lễ Hội Cầu Nguyện Lớn Lhasa (Mönlam Chenmo) — sự kiện tôn giáo lớn nhất Tây Tạng đến hiện đại. Cùng năm xây tu viện Ganden — trung tâm đầu tiên của Cách Lỗ. Đệ tử ngài sau đó xây Drepung (1416) và Sera (1419) — Ba Tu Viện Lớn của Cách Lỗ.
Viên tịch (1419)
Viên tịch tại Ganden ở tuổi 62. Để lại 18 tập tác phẩm và 3 đệ tử kế nhiệm chính.
3. Ba đệ tử chính
- Gyaltsab Je (1364–1432) — Ganden Tripa II, người kế nhiệm trực tiếp
- Khedrub Je (1385–1438) — Ban Thiền Lạt Ma I (hồi tố), bảo vệ giáo nghĩa Cách Lỗ
- Gendün Drup (1391–1474) — Đệ tử trẻ nhất, sáng lập tu viện Tashilhunpo, sau hồi tố là Đạt Lai Lạt Ma đời 1
4. Tác phẩm chính
- Lamrim Chenmo (Đại Luận Lộ Trình Giác Ngộ) — Hệ thống hóa toàn bộ con đường Đại Thừa qua Ba phạm vi của A Đề Sa
- Ngagrim Chenmo (Đại Luận Mật Đạo) — Hệ thống hóa Tứ Bộ Tantra
- Lekshe Nyingpo (Tinh Yếu Của Hùng Biện) — Bốn loại giáo pháp Phật
- Lekshe Serdeng (Đường Vàng Của Hùng Biện) — Bình chú Bát Nhã
- Gongpa Rabsel (Sáng Tỏ Ý) — Bình chú Trung Quán
- Cùng nhiều bình chú Madhyamaka, Pramāṇa, Mật điển
5. Pháp môn truyền lại
- Lamrim — Lộ Trình Tu Tập Có Cấu Trúc theo Ba phạm vi
- Madhyamaka Prāsaṅgika (Trung Quán Cụ Duyên) — Tự Không (rang stong)
- Tứ Bộ Tantra theo phân loại Tân Mật
- Lễ Hội Cầu Nguyện Lớn (Mönlam Chenmo)
- Truyền thống tăng đoàn nghiêm trì giới — đặc trưng Cách Lỗ
6. Tôn kính tại Việt Nam
Tông Khách Ba được tôn kính rộng rãi qua các cộng đồng FPMT, các nhóm theo Đạt Lai Lạt Ma, và các trung tâm Mật giáo Mông Cổ–Tây Tạng. Mantra Migtsema (Mig rtse ma) — bài tán dương Tông Khách Ba — được nhiều người trì niệm.
7. Các trang liên quan
- → Cách Lỗ (Gelug) — truyền thừa do ngài sáng lập
- → A Đề Sa — người đặt nền cho Lamrim
- → Đạt Lai Lạt Ma — dòng tulku xuất phát từ đệ tử ngài
- → Quay lại danh sách Đạo sư