Đạt Lai Lạt Ma XIV — Tenzin Gyatso

2. Tiểu sử

Thời thơ ấu tại Amdo (1935–1940)

Lhamo Thondup sinh ngày 6 tháng 7 năm 1935 trong một gia đình nông dân tại làng Taktser, vùng Amdo — nay là huyện Ping'an, tỉnh Thanh Hải, Trung Quốc. Ngay từ nhỏ, ngài đã thể hiện những dấu hiệu nhận diện theo truyền thống Tulku: nhận ra đồ vật của vị Đạt Lai Lạt Ma tiền nhiệm, có khả năng kể tên các thị giả, và sở hữu những đặc điểm thể chất đặc biệt như dấu ấn trên da và hình dạng tai đặc trưng.

Phái đoàn tìm kiếm từ Lhasa đến kiểm tra và xác nhận ngài là hóa thân đời thứ mười bốn năm 1937. Năm 1940, lễ đăng vị được tổ chức long trọng tại Lhasa, và Lhamo Thondup nhận pháp danh Jetsun Jamphel Ngawang Lobsang Yeshe Tenzin Gyatso — thường gọi tắt là Tenzin Gyatso.

Tu học và đào tạo tại Lhasa (1940–1959)

Tại Cung điện Potala và Tu viện Norbulingka, ngài theo học chương trình đào tạo truyền thống dành cho vị Đạt Lai Lạt Ma: Lôgic học, Triết học Phật giáo (Pramāṇa), Triết học Trung Quán (Mādhyamaka), Triết học A Tì Đàm (Abhidharma), Luật tạng (Vinaya) và Siêu hình học. Năm 1959, ngài thi đỗ học vị Geshe Lharampa — cấp tiến sĩ cao nhất trong hệ thống Cách Lỗ — trước ba mươi nghìn tăng sĩ tại tu viện Jokhang trong lễ Mönlam lớn.

Năm 1954, ngài thực hiện chuyến thăm Bắc Kinh và gặp gỡ Mao Trạch Đông, Chu Ân Lai và các lãnh đạo Trung Quốc, trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp hòa bình cho Tây Tạng sau Hiệp ước Mười Bảy Điều năm 1951. Năm 1956, ngài thăm Ấn Độ nhân dịp kỷ niệm 2.500 năm Đức Phật nhập Niết Bàn.

Lưu vong và thành lập chính phủ tại Dharamsala (1959 đến nay)

Ngày 10 tháng 3 năm 1959, cuộc nổi dậy tại Lhasa bùng phát khi tin đồn lan ra rằng quân đội Trung Quốc sẽ bắt giữ ngài. Hàng chục nghìn người Tây Tạng bao vây Norbulingka để bảo vệ vị Đạt Lai Lạt Ma. Cuộc nổi dậy bị dập tắt và ngài buộc phải lưu vong trong đêm tối, vượt dãy Himalaya với sự che chở của lực lượng kháng chiến, sang đến Ấn Độ ngày 31 tháng 3 năm 1959.

Thủ tướng Jawaharlal Nehru của Ấn Độ cho phép ngài và người tị nạn Tây Tạng định cư. Dharamsala — một thị trấn nhỏ ở dãy Himalaya phía bắc Ấn Độ — trở thành trụ sở của Chính phủ Tây Tạng Lưu Vong (Central Tibetan Administration) và được gọi là "Little Lhasa". Từ đây, ngài không ngừng hoạt động trên ba mặt trận: duy trì văn hóa và giáo pháp Tây Tạng, vận động quốc tế cho quyền tự trị Tây Tạng, và truyền bá giáo pháp Phật giáo toàn cầu.

3. Pháp môn và giáo pháp

Về mặt giáo pháp, Đức Đạt Lai Lạt Ma XIV là đạo sư nắm giữ đầy đủ các dòng truyền thừa của Cách Lỗ, đồng thời cũng nhận pháp từ các truyền thừa khác theo tinh thần Rime (Không phái). Ngài đặc biệt nhấn mạnh:

• Bồ đề tâm (Bodhicitta) — Tâm giác ngộ vì lợi ích chúng sinh. Đây là chủ đề trung tâm trong tất cả các buổi giảng pháp của ngài, từ Lojong (Luyện Tâm) cho đến Mật thừa.
• Lamrim (Lộ Trình Tu Tập) — Hệ thống tu tập từng bước của Tông Khách Ba, từ nền tảng quy y đến Bồ đề tâm và Không tánh (Śūnyatā).
• Trung Quán (Mādhyamaka) — Triết học Không tánh theo truyền thống Prasaṅga của Nguyệt Xứng (Candrakīrti), mà ngài xem là nền tảng lý luận vững chắc nhất cho giải thoát.
• Mật thừa Tứ Bộ — Đặc biệt Yoga Tối Thượng Bộ (Anuttarayoga Tantra) với các pháp Kālacakra (Thời Luân), Guhyasamāja và Heruka Cakrasaṃvara. Ngài đã truyền quán đảnh Kālacakra hơn ba mươi lần trên khắp thế giới.
• Đối thoại khoa học — tôn giáo — Qua Viện Mind and Life (thành lập 1987), ngài đã xây dựng một đối thoại bền vững giữa Phật giáo và khoa học thần kinh học (neuroscience), tâm lý học và vật lý lượng tử.

Ngài chủ trương rằng đạo đức thế tục (secular ethics) có thể độc lập khỏi bất kỳ tôn giáo nào, nhưng lòng từ bi và sự hiểu biết về tâm thức là nền tảng không thể thiếu cho hạnh phúc nhân loại.

4. Tác phẩm chính

Ngài là tác giả của hơn một trăm tác phẩm, từ giáo pháp chuyên sâu đến triết học thế tục và tự truyện. Một số tác phẩm quan trọng đã có bản dịch tiếng Việt hoặc được phổ biến rộng rãi:

• Tự Do trong Lưu Vong (Freedom in Exile, 1990) — Tự truyện, ghi lại hành trình từ Amdo đến lưu vong, trở thành tác phẩm được đọc nhiều nhất của ngài.
• Nghệ Thuật Hạnh Phúc (The Art of Happiness, 1998, viết cùng Howard Cutler) — Trình bày quan điểm về hạnh phúc từ góc độ Phật giáo và tâm lý học. Đã có bản dịch tiếng Việt.
• Đạo Đức Học cho Thiên Niên Kỷ Mới (Ethics for the New Millennium, 1999) — Đề xuất đạo đức thế tục dựa trên lòng từ bi phổ quát.
• Sự Hòa Giải Của Tâm Trí (Mind in Comfort and Ease, giảng về Dzogchen) — Tác phẩm về Đại Viên Mãn, thể hiện chiều sâu thực hành của ngài vượt ra ngoài Cách Lỗ.
• Vũ Trụ trong Một Nguyên Tử (The Universe in a Single Atom, 2005) — Đối thoại giữa khoa học và Phật giáo, thể hiện cam kết đối thoại khoa học — tâm linh của ngài.
• Ánh Đèn Soi Đường Giải Thoát — Bình giải Bodhipathapradīpa của A Đề Sa, một trong những bản giảng giải kinh điển của dòng Cách Lỗ.

5. Tại Việt Nam

Đức Đạt Lai Lạt Ma XIV chưa từng đến thăm Việt Nam chính thức do những ràng buộc ngoại giao phức tạp giữa Việt Nam và Trung Quốc. Tuy nhiên, ảnh hưởng của ngài tại Việt Nam hiện diện rõ nét qua nhiều kênh:

• Nhiều tác phẩm của ngài đã được dịch sang tiếng Việt và phổ biến rộng rãi trong cộng đồng đọc sách Phật giáo — đặc biệt các tác phẩm như Nghệ Thuật Hạnh Phúc, Tự Do trong Lưu Vong và Đạo Đức Học cho Thiên Niên Kỷ Mới.
• Các nhóm hành giả Kim Cương Thừa người Việt tại hải ngoại (Mỹ, Úc, châu Âu) đã tham dự các buổi quán đảnh Kālacakra và các khóa giảng pháp của ngài.
• Một số hành giả Việt Nam đã được gặp ngài trực tiếp tại Dharamsala hoặc tại các quốc gia nơi ngài hoằng pháp.
• Các tổ chức Phật giáo Tạng tại Việt Nam như Shechen Vietnam và các nhóm liên kết với FPMT thường giảng dạy các pháp có nguồn gốc từ truyền thừa do ngài truyền.

6. Ghi chú về tranh chấp chính trị

7. Liên kết

• → Truyền Thừa Cách Lỗ (Gelug)
• → Tông Khách Ba — người sáng lập truyền thừa Cách Lỗ
• → Kālacakra (Thời Luân) — pháp quán đảnh ngài truyền nhiều nhất
• → Ban Thiền Lạt Ma XI — vị Lạt Ma Cách Lỗ cấp cao thứ hai
• → Quay lại Đạo Sư Đương Đại