1. Tóm tắt nhanh
A Đề Sa (Atiśa Dīpaṃkara Śrījñāna, 982–1054) là một trong những đại học giả Phật giáo Ấn Độ quan trọng nhất thế kỷ 11. Sinh tại Bengal trong gia đình hoàng tộc, ngài từ bỏ ngôi vương để tu học tại các trung tâm lớn — Vikramaśīla, Bodhgaya, Nālandā. Năm 1042, theo lời mời của vua Tạng Yeshe Ö và cháu là Jangchub Ö, ngài sang Tây Tạng và ở lại suốt 12 năm cuối đời.
Đóng góp lớn nhất của A Đề Sa là tác phẩm Bodhipathapradīpa (Đèn Soi Đạo Bồ Đề) — văn bản đặt nền cho thể loại Lamrim (Lộ Trình Tu Tập) sau này được Tông Khách Ba hệ thống hóa thành Lamrim Chenmo. Đệ tử chính Dromtönpa (1005–1064) sáng lập phái Kadampa — tiền thân tinh thần của Cách Lỗ.
2. Tiểu sử & hành trạng
Thời thơ ấu tại Bengal (982–1011)
Sinh năm 982 tại Bengal trong gia đình hoàng tộc Vikramaṇipura, có tên thật là Candragarbha. Từ nhỏ đã thể hiện trí tuệ phi thường và thiên hướng tâm linh. Từ chối ngôi vương để xuất gia.
Tu học tại Ấn Độ (1011–1041)
Học tại các trung tâm Phật giáo lớn — đặc biệt là Vikramaśīla, nơi ngài trở thành viện trưởng. Học với hơn 150 Đạo sư, gồm các vị thầy lớn của cả Đại Thừa và Mật thừa. Ngài đặc biệt được nhận pháp Bồ đề tâm từ Đạo sư Serlingpa (Dharmakīrti của Suvarṇadvīpa, Sumatra) — chuyến đi 13 năm bằng thuyền.
Đến Tây Tạng (1042)
Vua Yeshe Ö xứ Guge dâng vàng để mời các đại học giả Ấn Độ phục hưng Phật giáo Tạng sau pháp nạn Lang Đạt Ma. Sau khi Yeshe Ö qua đời, cháu Jangchub Ö tiếp tục, dùng số vàng tương đương thân vua mới mời được A Đề Sa.
Hoạt động tại Tây Tạng (1042–1054)
Trong 12 năm, A Đề Sa giảng pháp khắp Tây Tạng. Soạn Bodhipathapradīpa theo yêu cầu của Jangchub Ö. Gặp Dromtönpa — đệ tử Tạng quan trọng nhất sau này sáng lập Kadampa. Viên tịch năm 1054 tại Nyethang gần Lhasa.
3. Đệ tử chính
- Dromtönpa Gyalwe Jungne (1005–1064) — Đệ tử Tạng chính, sáng tổ phái Kadampa, xây tu viện Reting năm 1057
- Ngok Lekpe Sherab — Người tổ chức truyền thừa A Đề Sa tại Ngok
- Khu Tönpa — Đệ tử về thiền định
4. Pháp môn truyền lại
- Lamrim — Lộ trình tu tập từ thấp lên cao theo Ba phạm vi (động cơ nhỏ, trung, lớn)
- Lojong — Luyện tâm chuyển hóa nghịch cảnh thành đạo
- Bồ đề tâm — Truyền thừa hai dòng (Madhyamaka + Yogācāra) cho việc phát Bồ đề tâm
- Pháp Tara — Mang Tara Tantra (Kriyā) sang Tây Tạng; bổn tôn quan trọng của A Đề Sa
5. Tác phẩm chính
- Bodhipathapradīpa (Đèn Soi Đạo Bồ Đề) — 68 câu kệ, đặt nền cho thể loại Lamrim
- Madhyamakopadeśa — Yếu chỉ Trung Quán
- Bodhisattvamaṇyāvalī — Tràng ngọc Bồ Tát
- Cùng hơn 100 luận thư nhỏ khác về Mật thừa và Lojong
6. Tôn kính tại Việt Nam
A Đề Sa được tôn kính rộng rãi trong các cộng đồng Phật giáo Tạng tại Việt Nam, đặc biệt là nhóm FPMT và các nhóm hành giả theo dòng Cách Lỗ. Bodhipathapradīpa đã có bản dịch tiếng Việt và là tài liệu nhập môn quan trọng.
7. Các trang liên quan
- → Cách Lỗ — truyền thừa kế thừa Kadampa
- → Tông Khách Ba — người hệ thống hóa Lamrim từ Bodhipathapradīpa
- → Tara Xanh — bổn tôn được A Đề Sa truyền
- → Quay lại danh sách Đạo sư