Khi bạn gặp một vị lama Tây Tạng lần đầu tiên, bạn sẽ thấy người hầu cận nhẹ nhàng đặt một tấm lụa trắng mỏng lên tay bạn — hay quàng nhẹ qua cổ bạn — rồi cúi đầu. Không có lời nói nào cần thiết. Đó là Khata.
Và trong sự im lặng đó — trong tấm lụa nhẹ nhàng đó — có cả một nền văn hóa về cách con người tôn trọng nhau, chào đón nhau, và kết nối với nhau qua ngôn ngữ của vật phẩm được trao đi với tâm chân thành.
Mục lục
- 1. Khata là gì — nguồn gốc và ý nghĩa
- 2. Lịch sử và bối cảnh văn hóa Tạng
- 3. Phân tích biểu tượng — ba lớp ngoài, trong, bí mật
- 4. Truyền vào các vùng văn hóa khác — Bhutan, Mông Cổ, Sikkim, Nepal
- 5. Màu sắc và loại Khata
- 6. Cách trao và nhận Khata
- 7. Các dịp sử dụng Khata
- 8. Khata trong bối cảnh Phật giáo
- 9. Áp dụng cho người Việt — ba ca thực tế
- Chú giải thuật ngữ
- Câu hỏi thường gặp
- Trích nguồn tham khảo
1. Khata là gì — nguồn gốc và ý nghĩa
Khata (Tạng ngữ: kha ta) là tấm lụa nghi lễ — thường màu trắng, đôi khi vàng hay xanh nhạt — được dùng để biểu đạt:
- Sự tôn trọng và kính lễ đối với người nhận
- Ý nguyện chân thành và tâm thuần tịnh của người trao
- Lời chúc phúc và mong muốn tốt lành
- Sự kết nối giữa người trao và người nhận
Nguồn gốc của Khata còn tranh cãi — một số học giả cho rằng tập tục này có từ thế kỷ 13 khi Kublai Khan tặng lụa trắng cho các quan chức triều đình; số khác cho rằng Khata có nguồn gốc từ Ấn Độ hay Trung Á trước đó. Dù thế nào, Khata đã trở thành biểu tượng văn hóa không thể tách rời của người Tây Tạng trong nhiều thế kỷ.
Ý nghĩa của màu trắng: Trắng trong văn hóa Tây Tạng biểu tượng cho sự thuần tịnh của tâm — khi trao Khata trắng, bạn đang nói: “Tôi đến với bạn với tâm thuần tịnh và ý nguyện chân thành.”
2. Lịch sử và bối cảnh văn hóa Tạng
2.1. Nguồn gốc tiền-Phật giáo và ảnh hưởng Bön
Trước khi Phật giáo du nhập, cao nguyên Tây Tạng đã có truyền thống Bön (Bon) với nhiều nghi lễ liên quan đến vải lụa nhuộm màu, dải băng cầu nguyện, và vật phẩm cúng dường cho các lha (thần linh núi sông). Per Kvaerne — học giả người Na Uy chuyên nghiên cứu Bön — trong The Bon Religion of Tibet: The Iconography of a Living Tradition (1995) đã chỉ ra rằng việc dùng vải dài làm vật cúng dường có nguồn gốc từ tập tục Bön cổ, sau đó được Phật giáo Tây Tạng thâu nhập và tái diễn giải trong khung Đại thừa và Kim Cương Thừa.
Dải băng cầu nguyện lung ta (rlung rta — Ngựa Gió) và Khata có cùng một dòng tổ tiên: vải mỏng được trao cho gió hay cho người để mang theo lời nguyện. Khác biệt là lung ta được in chú và thả vào không gian, trong khi Khata được trao tay-tay như một hành động cá nhân giữa hai con người.
2.2. Bốn thời kỳ phát triển
Thời kỳ Tiền Hoằng Pháp (trước thế kỷ 7): Vải lụa và len trắng đã được dùng trong các nghi lễ cúng lha và tiếp đón sứ giả các bộ tộc. Đây là nền tảng văn hóa cho Khata về sau.
Thời kỳ Tiền Truyền (snga dar, thế kỷ 7–9): Dưới các vua Tùng Tán Cương Bố (Srong btsan sgam po) và Trisong Detsen (Khri srong lde btsan), giao lưu với triều Đường và Ấn Độ mang vào lụa cao cấp. Liên Hoa Sinh (Guru Rinpoche — Pad ma ‘byung gnas) và các đại sư đặt nền móng cho việc dùng vải lụa như cúng phẩm tâm linh.
Thời kỳ Hậu Truyền (phyi dar, thế kỷ 10–13): Các truyền thừa lớn — Ca Diếp (Kagyu — bKa’ brgyud), Tát Ca (Sakya — Sa skya), Ninh Mã (Nyingma — rNying ma) — đều củng cố nghi quỹ trao lụa giữa Đạo sư và đệ tử. Robert Beer trong The Handbook of Tibetan Buddhist Symbols (2003) cho rằng giai đoạn này định hình chuẩn mực Khata mà ta thấy ngày nay.
Thời kỳ Cách Lỗ (Gelug — dGe lugs) hưng thịnh (thế kỷ 15–20): Dưới các Đức Đạt Lai Lạt Ma (Tā la’i bla ma), Khata trở thành nghi thức nhà nước. Trao Khata cho phái đoàn ngoại giao Mãn Thanh, Mông Cổ, Bhutan trở thành thủ tục chính thức.
2.3. Vai trò trong xã hội Tạng truyền thống
Trong xã hội Tây Tạng tiền-1959, Khata vận hành như một “đồng tiền nghi lễ” song song với tiền tệ vật chất. R. A. Stein trong tác phẩm kinh điển Tibetan Civilization (bản tiếng Pháp 1962, bản Anh 1972) mô tả Khata như “vật trung gian xã hội” — không có Khata, hầu như không có cuộc gặp gỡ chính thức nào diễn ra đúng nghi thức. Một thương nhân không trao Khata khi mở giao dịch lớn bị xem là thô lậu; một đệ tử không có Khata khi xin yết kiến Đạo sư bị xem là chưa đủ chuẩn bị nội tâm.
3. Phân tích biểu tượng — ba lớp ngoài, trong, bí mật
Theo phương pháp luận giải truyền thống của Kim Cương Thừa (Vajrayāna), một biểu tượng có thể được đọc trên ba lớp: phyi (ngoài), nang (trong), gsang (bí mật). Khata cũng vậy.
3.1. Lớp ngoài (phyi) — vật phẩm và nghi lễ xã hội
Ở lớp ngoài, Khata là tấm lụa dài khoảng 1,5–2,5 mét, rộng 30–60 cm, dệt từ lụa hoặc lụa pha. Hai đầu thường có tua rua. Trên một số Khata cao cấp có dệt hoặc thêu Tám Cát Tường (bkra shis rtags brgyad) — Bánh Xe Pháp, Ốc Trắng Xoắn Phải, Lọng Báu, Cờ Chiến Thắng, Cá Vàng, Bình Báu, Hoa Sen, Nút Vô Tận. Đây là lớp ý nghĩa ai cũng nhìn thấy được: vẻ đẹp vật chất, chuẩn mực xã hội.
3.2. Lớp trong (nang) — tâm thuần tịnh và nối kết
Ở lớp trong, mỗi sợi của Khata được nhìn như sự nối kết giữa hai dòng tâm. Màu trắng tượng trưng cho byang chub kyi sems (Bồ-đề Tâm) chưa bị nhiễm ô. Khi hai tay đưa Khata lên ngang trán rồi trao, hành giả tự nhắc: “Toàn bộ ý nguyện thiện lành tôi có, tôi gửi vào tấm vải này.” Người nhận, khi đưa tay đón, đáp lại: “Tôi đón nhận thiện ý đó và hồi hướng cho lợi ích chúng sinh.”
Robert Beer ghi nhận rằng nhiều Khata cao cấp được dệt với mật độ sợi tượng trưng các con số có ý nghĩa: 108 sợi dọc (gợi tràng hạt), hai mặt vải mịn-thô tượng trưng cho hai chân lý Tục đế và Chân đế (kun rdzob và don dam).
3.3. Lớp bí mật (gsang) — biểu tượng tánh Không và tánh giác
Ở lớp bí mật, theo cách diễn giải của các Đạo sư đương đại như Dilgo Khyentse Rinpoche (1910–1991) và Chatral Rinpoche (1913–2015), Khata trắng chính là dharmakāya (Pháp thân) — bản tánh tâm vốn rỗng rang, không màu, không hình. Việc nó được trao tay này sang tay khác là biểu hiện nirmāṇakāya (Hóa thân) — Pháp thân hiển lộ trong tương tác cụ thể.
Khi một Đạo sư đặt Khata trở lại cổ đệ tử, đó là biểu tượng của giáo pháp “trả về” cho người vốn đã có sẵn — không phải ban tặng cái mới, mà chỉ điểm cái vốn có. Đây cùng cấu trúc với “trỏ thẳng” (ngo sprod) trong Đại Viên Mãn (Dzogchen — rdzogs chen).
4. Truyền vào các vùng văn hóa khác — Bhutan, Mông Cổ, Sikkim, Nepal
4.1. Bhutan — Druk Yul
Tại Bhutan (‘Brug yul — Xứ Rồng Sấm), Khata được gọi là dar hay kha btags (cùng từ gốc với Tạng). Vai trò trong nghi lễ tương tự nhưng có thêm sắc thái: trong các lễ chính thức của vương triều Wangchuck, Khata được phân loại theo dar trắng cho dân thường, dar vàng cho hoàng gia và Pháp Vương (Je Khenpo). Khi yết kiến Đức Pháp Vương Bhutan, phật tử chuẩn bị Khata cùng vài nén hương — đây là chuẩn mực không thay đổi.
4.2. Mông Cổ — hadag
Người Mông Cổ gọi Khata là hadag (хадаг). Sau khi Kim Cương Thừa truyền vào Mông Cổ qua dòng Sakya thế kỷ 13 và đặc biệt qua Gelug từ thế kỷ 16 (Altan Khan thỉnh Đức Đạt Lai Lạt Ma III), hadag trở thành phần không thể thiếu trong văn hóa du mục. Khác biệt thú vị: người Mông Cổ ưa hadag màu xanh dương (tượng trưng bầu trời vĩnh hằng Tengri) bên cạnh trắng — cho thấy sự hòa quyện giữa tín ngưỡng bản địa và Phật giáo.
4.3. Sikkim và Ladakh — kha dak
Tại Sikkim (thuộc Ấn Độ ngày nay) và Ladakh, các cộng đồng gốc Tạng giữ gần như nguyên vẹn nghi thức Khata. Trong các lễ hội Losar và Saga Dawa, dòng người xếp hàng trao Khata cho các Rinpoche dài hàng giờ. Tại tu viện Hemis (Ladakh) và Rumtek (Sikkim — trụ sở dòng Karma Kagyu), nghi thức Khata là một phần của quy trình tiếp khách quốc tế.
4.4. Nepal — vùng Solu-Khumbu và thung lũng Kathmandu
Cộng đồng Sherpa, Tamang, và các nhóm gốc Tạng ở Nepal duy trì Khata trong cả nghi lễ Phật giáo và tang lễ. Tại các tu viện lớn quanh Boudhanath và Swayambhunath, Khata được bày bán cho hành hương quốc tế. Đặc biệt, trong tang lễ Sherpa, Khata trắng được phủ lên thi hài trước khi đưa đi hỏa táng — một thực hành mà Robert Ekvall (Religious Observances in Tibet, 1964) ghi nhận có gốc Tạng nguyên bản.
4.5. Các vùng khác
Khata còn xuất hiện trong cộng đồng Buryat (Nga), Tuva, Kalmykia, và các vùng Phật giáo Tạng truyền ở Tứ Xuyên, Vân Nam, Cam Túc, Thanh Hải (Trung Quốc). Mỗi nơi có biến thể nhỏ về màu sắc và cách trao, nhưng cốt lõi nghi thức không thay đổi.
5. Màu sắc và loại Khata
Mặc dù trắng là màu phổ biến nhất, Khata có thể có nhiều màu với ý nghĩa khác nhau:
Trắng (dkar po): Phổ biến nhất — thuần tịnh, chân thành, tôn trọng thông thường.
Vàng (ser po): Dành cho các lama và quan chức cao cấp — thường làm từ lụa vàng thực hay có viền vàng.
Xanh lam (sngon po): Dùng trong các buổi lễ tang và một số nghi lễ đặc biệt — biểu tượng cho sự chuyển tiếp.
Năm màu (rigs lnga’i kha ta): Khata đặc biệt với năm màu — biểu tượng của năm Phật trí — dùng trong các nghi lễ Kim Cương Thừa cao cấp.
Chất lượng: Khata có thể từ lụa mỏng đơn giản đến lụa dày cao cấp có thêu hình Phật, thần chú, hay họa tiết may mắn. Chất lượng thường phản ánh mức độ tôn trọng và dịp lễ.
6. Cách trao và nhận Khata
Cách trao Khata có ý nghĩa riêng — không phải tùy tiện:
Trao với hai tay: Khata luôn được trao bằng hai tay — không bao giờ một tay — biểu tượng của sự trao đi hoàn toàn và trân trọng.
Cúi đầu nhẹ: Khi trao cho người có địa vị cao hơn hay bậc thầy, người trao cúi đầu nhẹ.
Vị trí đặt Khata: Với lama hay Phật — đặt Khata trên bàn thờ hay quàng qua cổ tượng. Với người nhận bình thường — quàng nhẹ qua cổ hay đặt vào tay.
Nhận Khata: Người nhận cũng dùng hai tay và cúi đầu nhẹ — không từ chối Khata là thô lỗ trong văn hóa Tây Tạng.
Lưu giữ hay trả lại: Khi nhận Khata từ lama, có hai truyền thống: Giữ lại như vật kỷ niệm gia trì, hay trả lại ngay cho lama để Ngài đặt lên đầu bạn — cả hai đều chấp nhận được tùy theo truyền thống cụ thể.
7. Các dịp sử dụng Khata
Khata được dùng trong hầu như mọi dịp quan trọng trong đời sống Tây Tạng:
Khi gặp gỡ và chia tay: Đặc biệt khi gặp bậc lama hay khách quý — và khi tiễn người lên đường xa.
Đám cưới: Cặp đôi và khách mời đều trao Khata — biểu tượng của lời chúc hạnh phúc.
Tang lễ: Khata màu trắng hay xanh được đặt lên thi hài — lời chúc cho hành trình Bardo thuận lợi.
Lễ Tết Tây Tạng (Losar): Dịp đầu năm mọi người trao Khata cho nhau — lời chúc năm mới tốt lành.
Trước bàn thờ: Tín đồ đặt Khata trước tượng Phật, Bổn Tôn, hay ảnh lama — hành động cúng dường và kính lễ.
Sau khi nhận gia trì hay quán đỉnh: Đệ tử trao Khata cho lama như biểu tượng của lòng biết ơn.
8. Khata trong bối cảnh Phật giáo
Trong bối cảnh Phật giáo Tây Tạng, Khata mang ý nghĩa sâu hơn văn hóa thuần túy:
Biểu tượng của Bồ-đề Tâm: Hành động trao Khata — đặc biệt khi trao với tâm từ bi chân thành — được coi là một hành động vi tế của Bồ-đề Tâm: mong muốn tốt lành cho người khác và thực hiện điều đó qua hành động cụ thể.
Cầu nối giữa hành giả và dòng truyền thừa: Khi đệ tử trao Khata cho lama và lama đặt lại lên đầu đệ tử, đây là khoảnh khắc gia trì được truyền qua vật phẩm vật chất — không khác nhiều về mặt biểu tượng với các nghi lễ truyền thừa phức tạp hơn.
Ngôn ngữ của tâm: Phật giáo nhấn mạnh rằng tâm ý đằng sau hành động quan trọng hơn hành động bề ngoài. Khata trao với tâm chân thành khác hoàn toàn với Khata trao vì thói quen hay áp lực xã hội.
9. Áp dụng cho người Việt — ba ca thực tế
9.1. Vì sao Khata phù hợp với văn hóa Việt
Người Việt vốn có truyền thống “tay nâng tay đỡ” — trao vật bằng hai tay là chuẩn mực lễ giáo. Văn hóa lễ Phật, dâng hương, lễ tổ tiên đã quen với việc dùng vật phẩm trung gian để bày tỏ lòng kính. Khata vì vậy không phải khái niệm xa lạ mà là phần mở rộng tự nhiên của tâm lễ sẵn có.
Ba điểm hành giả Việt cần lưu ý:
- Không thay thế dâng hương: Khata không thay thế các nghi lễ Phật giáo Việt truyền thống. Hai bên cùng tồn tại, mỗi bên có chỗ riêng.
- Tránh phô trương: Mua Khata đắt tiền, dệt tay thêu vàng để “bằng người khác” — đây là tâm thế đi ngược tinh thần Khata. Khata vừa phải, sạch sẽ, chân thành là đủ.
- Học cách trao đúng: Trước khi yết kiến Đạo sư Tạng truyền, hỏi người tổ chức về thứ tự (Khata trước hay quà trước), cách gấp Khata trên tay (mở ra phía Đạo sư), và cách cúi đầu.
9.2. Ba ca thực tế (case study Việt)
Ca 1 — Phật tử Hà Nội đón Khenpo Tạng: Năm 2024, một nhóm phật tử Hà Nội tổ chức yết kiến một vị Khenpo từ tu viện Larung Gar. Họ chuẩn bị 30 Khata trắng cỡ vừa (giá khoảng 80–120 nghìn đồng/chiếc) cho các thành viên. Người tổ chức đi đầu, cúi đầu trao Khata bằng hai tay, đặt vào tay Khenpo. Khenpo đặt lại lên cổ từng người với câu “tashi delek”. Bài học: chuẩn bị Khata cùng cỡ, cùng chất lượng cho cả nhóm để tránh phân biệt; có người dẫn lễ đi trước hướng dẫn.
Ca 2 — Trao Khata trong tang lễ một Phật tử Sài Gòn: Một gia đình Phật tử Kim Cương Thừa tại quận 3 (TP.HCM) sau khi cha qua đời đã phủ Khata trắng dài lên linh sàng trong suốt 49 ngày tụng Bardo Thödol (Tử Thư Tây Tạng). Khata được thay mới mỗi tuần thất, các Khata cũ được hỏa hóa cùng giấy vàng mã thông thường. Bài học: nghi thức Tạng có thể tích hợp tinh tế vào tang lễ Việt mà không xung đột với phong tục địa phương.
Ca 3 — Đệ tử Đà Nẵng nhận quán đỉnh trực tuyến: Trong thời kỳ đại dịch 2021–2022, nhiều đệ tử Việt Nam nhận quán đỉnh (dbang) qua Zoom từ các Đạo sư Tạng. Một nhóm tại Đà Nẵng thống nhất chuẩn bị Khata trắng đặt cạnh ảnh Đạo sư trên bàn thờ, đến phần “trình diện đệ tử” thì mỗi người chắp tay trước Khata như đang trao tận tay. Sau quán đỉnh, Khata được giữ lại trên bàn thờ 21 ngày như vật gia trì, rồi cất vào hộp gỗ riêng cùng các vật pháp khác. Bài học: hình thức linh hoạt được, miễn giữ đúng tinh thần.
9.3. Nơi mua Khata tại Việt Nam
Hiện ở Việt Nam, Khata có thể tìm tại: các tu viện Kim Cương Thừa (Drikung Kagyu, Drukpa, một số trung tâm Nyingma), một số hiệu sách Phật giáo lớn, hoặc đặt mua từ Nepal/Ấn Độ qua các nhóm hành hương. Nên tránh Khata không rõ nguồn gốc bán trên các sàn thương mại điện tử với giá quá rẻ — chất lượng vải mỏng và nhuộm hóa chất có thể làm giảm trải nghiệm.
Chú giải thuật ngữ
Khata (kha ta): Tấm lụa nghi lễ Tây Tạng — biểu tượng của sự tôn trọng, tâm thuần tịnh, và lời chúc phúc.
Losar (lo gsar): Tết Năm Mới Tây Tạng — một trong những dịp quan trọng nhất để trao Khata.
Năm Màu Phật (rigs lnga): Năm màu biểu tượng của Năm Phật Trí — xanh dương, trắng, vàng, đỏ, lục.
Gia trì (adhiṣṭhāna): Năng lượng tâm linh được truyền từ bậc thầy — đôi khi qua vật phẩm như Khata.
Câu hỏi thường gặp
Người không phải Tây Tạng có nên trao Khata không? Hoàn toàn nên — và điều này được đánh giá cao. Khi đến thăm tu viện Tây Tạng hay gặp lama, mang theo Khata là dấu hiệu của sự hiểu biết và tôn trọng văn hóa. Không nhất thiết phải thực hiện hoàn hảo về mặt nghi lễ — sự chân thành quan trọng hơn.
Tôi có thể mua Khata ở đâu? Khata có thể mua ở các cửa hàng Phật giáo, tu viện, hay chợ Tây Tạng tại các thành phố có cộng đồng Tây Tạng. Khi mua để dâng lama, chọn Khata chất lượng tốt — không cần đắt tiền nhưng không quá rẻ tiền như giấy mỏng.
Khata đã dùng có thể tái sử dụng không? Có hai quan điểm. Truyền thống nghiêm ngặt: Khata sau khi đã trao cho một Đạo sư hoặc đặt trước Phật tượng thì trở thành vật gia trì, không nên dùng lại để trao người khác. Truyền thống linh hoạt hơn: nếu Khata còn sạch, có thể giặt và dùng lại cho mục đích thấp hơn (ví dụ trao cho bạn bè trong dịp Tết). Quy tắc chung: không bao giờ dùng Khata đã đặt trên tang lễ cho mục đích mừng.
Nếu Khata bị rơi xuống đất khi trao thì sao? Trong nghi thức trang trọng, đây là điều bất cẩn cần cẩn thận tránh. Nếu rơi: nhặt lên bằng hai tay, đặt nhẹ lên trán mình một thoáng (động tác sám hối ngắn), rồi tiếp tục nghi thức. Không cần làm to chuyện — tâm chân thành quan trọng hơn nghi thức hoàn hảo.
Có thể gửi Khata qua bưu điện cho người ở xa không? Có, đặc biệt khi không thể trực tiếp dâng. Gấp Khata sạch trong giấy lụa, kèm thư ngắn nói rõ ý nguyện. Một số dòng Drikung và Drukpa Kagyu tại Việt Nam đã có dịch vụ chuyển Khata về tu viện gốc tại Ấn Độ/Nepal khi đệ tử có yêu cầu đặc biệt.
Trích nguồn tham khảo
- Beer, Robert. The Handbook of Tibetan Buddhist Symbols. Shambhala, 2003. — chương về vải lễ và biểu tượng cúng dường.
- Stein, R. A. Tibetan Civilization. Stanford University Press, 1972 (bản tiếng Pháp gốc 1962). — phân tích vai trò xã hội của Khata trong xã hội tiền-1959.
- Kvaerne, Per. The Bon Religion of Tibet: The Iconography of a Living Tradition. Shambhala, 1995. — nguồn gốc Bön của các vật phẩm vải nghi lễ.
- Ekvall, Robert B. Religious Observances in Tibet: Patterns and Function. University of Chicago Press, 1964. — Khata trong tang lễ và nghi thức cộng đồng.
- Leidy, Denise Patry. Tibetan Sacred Art and Culture. 1997.
- Thurman, Robert. Essential Tibetan Buddhism. HarperOne, 1995.
- Dilgo Khyentse Rinpoche. Pháp ngữ về cúng dường vật phẩm — các bản pháp thoại được tập hợp trong The Collected Works of Dilgo Khyentse (Shambhala, 2010).
- Chatral Rinpoche. Các pháp thoại miệng do đệ tử ghi lại — tham chiếu trong Compassionate Action (Snow Lion, 2007).
Ghi chú: Một số diễn giải về ba lớp ngoài-trong-bí mật của Khata phản ánh truyền thống miệng và cần được Đạo sư hoặc Ban biên tập thẩm định lại trong từng ngữ cảnh cụ thể.
Kết luận và Hồi hướng
Khata nhắc nhở chúng ta về sức mạnh của những hành động nhỏ được thực hiện với tâm chân thành. Một tấm lụa trắng không có giá trị vật chất nhiều — nhưng khi trao đi với sự tôn trọng và tâm thuần tịnh, nó trở thành cầu nối giữa hai tâm thức, giữa hành giả và dòng truyền thừa, giữa khoảnh khắc con người và điều thiêng liêng.
Và đó là bài học của văn hóa Tây Tạng cho tất cả chúng ta: Không có hành động nào quá nhỏ bé để không thể mang ý nghĩa — nếu được thực hiện với tâm đúng đắn.
Nguyện văn hóa Tây Tạng — cùng với trí tuệ và từ bi của các bậc thầy — tiếp tục lan tỏa và làm phong phú tâm linh của nhân loại. OM MANI PADME HŪṂ