Dakini (Không Hành Mẫu — Ḍākinī) là một trong những khái niệm thường bị hiểu sai nhất trong Kim Cương Thừa (Vajrayāna). Không phải là ma quỷ nữ như một số cách hiểu dân gian sai lầm. Không phải đơn giản là “nữ thần” theo nghĩa thần linh học thông thường. Không phải là biểu tượng gợi dục hay phụ nữ huyền bí. Dakini là sự hiện thân của trí tuệ giác ngộ ở dạng nữ tính — nguyên lý năng động, không bị trói buộc, sắc bén và bất ngờ của giác ngộ. Hiểu đúng về Dakini không chỉ làm phong phú thêm sự hiểu biết về Kim Cương Thừa mà còn mở ra một chiều kích thực hành quan trọng trong đời sống hằng ngày của hành giả.
Mục lục
- 1. Dakini — Định Nghĩa Đúng
- 2. Ba Cấp Độ Của Dakini
- 3. Vai Trò Của Dakini Trong Kim Cương Thừa
- 4. Các Dakini Nổi Tiếng Trong Kinh Điển
- 5. Dakini Trong Cuộc Sống Hằng Ngày
- 6. Ngày 10 và 25 Âm Lịch — Ngày Dakini
- 7. Tại Sao Kim Cương Thừa Đặc Biệt Tôn Kính Dakini?
- 8. Không Nhầm Dakini Với Bồ-tát Hay Hộ Pháp
- 9. Thực Hành: Cúng Dường Dakini Ngày 25
- 10. Câu hỏi thường gặp (FAQ)
- 11. Kết luận & Hồi hướng
- 12. Chú Giải Thuật Ngữ
1. Dakini — Định Nghĩa Đúng
Từ “Dakini” trong tiếng Phạn có thể được phân tích theo hai hướng: “Kha-chö-ma” trong tiếng Tạng có nghĩa đen là “người đi trên bầu trời” hay “người di chuyển trong không gian” — gợi lên hình ảnh của sự tự do tuyệt đối, không bị trói buộc bởi bất kỳ điều gì.
Nhưng “không gian” ở đây không phải là không gian vật lý — đó là không gian của tâm giác ngộ, Tánh Không (Śūnyatā). Dakini di chuyển tự do trong Tánh Không — nghĩa là trí tuệ giác ngộ vận hành không bị vướng bận bởi vô minh và phiền não.
Dakini là nguyên lý, không phải thực thể
Điều quan trọng nhất để hiểu đúng: Dakini trước tiên là một nguyên lý giáo pháp, không phải một thực thể cá biệt. Trong truyền thống Kim Cương Thừa, nguyên lý này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức:
- Như một hình tướng thiền định (Bản tôn Dakini) để quán tưởng
- Như sự truyền cảm hứng bất ngờ trong thực hành
- Như người phụ nữ thực tế trong cuộc sống mang năng lượng giác ngộ
- Như chính bản tánh tâm của hành giả khi được nhận ra
Sự đa dạng này phản ánh bản chất linh hoạt và không thể đóng khung của nguyên lý Dakini.
2. Ba Cấp Độ Của Dakini
Truyền thống Kim Cương Thừa phân chia Dakini thành ba cấp độ, từ thô đến vi tế.
Cấp độ 1: Dakini Thế Gian (Laukika Ḍākinī)
Đây là những hữu tình đã thực hành Mật pháp trong nhiều kiếp và đạt được những năng lực đặc biệt nhưng chưa hoàn toàn giác ngộ. Họ có thể hiện thân trong hình dạng người phụ nữ thực tế — đôi khi là những phụ nữ bình thường mang năng lượng giác ngộ, đôi khi là những hành giả đã chứng đắc một phần.
Lịch sử Kim Cương Thừa ghi nhận nhiều câu chuyện về những Đạo sư vĩ đại được các Dakini thế gian thử thách, hướng dẫn hay truyền trao giáo pháp bí ẩn. Đức Padmasambhava (Liên Hoa Sinh), Tilopa và nhiều bậc thầy khác được cho là đã nhận giáo pháp trực tiếp từ các Dakini thế gian.
Cấp độ 2: Dakini Trí Tuệ (Jñāna Ḍākinī)
Đây là những hình tướng giác ngộ hoàn toàn thuộc phạm vi siêu thế — Bản tôn Dakini trong hệ thống thực hành mật thừa. Kim Cương Du Già Nữ (Vajrayoginī), Kim Cương Trường Nha (Vajravārāhī), Kurukullā và nhiều Dakini Trí Tuệ khác thuộc loại này. Đây là những đối tượng quán tưởng trong thiền định mật thừa.
Dakini Trí Tuệ không phải là thần linh theo nghĩa thần linh học — đó là hình tướng mà tâm giác ngộ hiển hiện để giúp hành giả chuyển hóa và giác ngộ.
Cấp độ 3: Dakini Tuyệt Đối (Paramārtha Ḍākinī)
Đây là cấp độ sâu nhất và vi tế nhất. Dakini Tuyệt Đối không có hình tướng — đó chính là bản tánh tâm giác ngộ, Tánh Không sáng tỏ. Đây là mức độ mà khi hành giả nhận ra bản tánh tâm của mình, họ đồng thời nhận ra Dakini Tuyệt Đối.
Trong Đại Viên Mãn (Dzogchen), Dakini Tuyệt Đối thường được đồng nhất với Samantabhadrī (Phổ Hiền Mẫu) — hình tướng nữ của Pháp thân, nền tảng của mọi giác ngộ.
3. Vai Trò Của Dakini Trong Kim Cương Thừa
Truyền trao và bảo vệ giáo pháp
Trong lịch sử Kim Cương Thừa, Dakini đóng vai trò quan trọng trong việc truyền trao giáo pháp. Nhiều Terma (Phục Tạng — kho tàng giáo pháp ẩn giấu) được phát lộ với sự hỗ trợ của Dakini. Nhiều Đạo sư vĩ đại nhất đã nhận chỉ điểm trực tiếp từ Dakini.
Thử thách và cắt đứt chướng ngại
Dakini không phải lúc nào cũng dễ chịu. Trong nhiều câu chuyện truyền thống, Dakini xuất hiện như những thử thách làm vỡ vụn ảo tưởng và ngã mạn của hành giả. Điều này phản ánh bản chất “cắt đứt” của Dakini — như lưỡi dao trí tuệ cắt đứt mọi chấp thủ.
Biểu tượng của sự hoàn chỉnh
Trong Kim Cương Thừa, sự hoàn chỉnh của giáo pháp đòi hỏi sự kết hợp giữa nguyên lý nam (phương tiện thiện xảo — Upāya) và nguyên lý nữ (trí tuệ — Prajñā). Dakini biểu tượng cho nguyên lý trí tuệ không thể thiếu. Sự thực hành mật thừa thiếu nguyên lý Dakini là sự thực hành không đầy đủ.
Cổng vào trải nghiệm trực tiếp
Một trong những đặc trưng của Dakini là sự bất ngờ và không thể dự đoán. Năng lượng Dakini thường biểu hiện qua những khoảnh khắc đột phá trong thực hành — những nhận thức bất ngờ, những trải nghiệm thiền định vượt khỏi khuôn khổ thông thường, những lần giáo pháp “bỗng nhiên hiểu ra” mà không qua suy luận tuần tự.
4. Các Dakini Nổi Tiếng Trong Kinh Điển
Kim Cương Du Già Nữ (Vajrayoginī — Kim Cương Du Già)
Đây là một trong những Dakini Trí Tuệ quan trọng nhất trong Kim Cương Thừa, đặc biệt trong truyền thừa Ca Diếp (Kagyu) và Tát Ca (Sakya). Với hình tướng đỏ, một mặt hai tay, thường được miêu tả đang nhảy múa trong lửa trí tuệ, Kim Cương Du Già Nữ biểu tượng cho sự chuyển hóa toàn bộ phiền não thành trí tuệ thuần khiết.
Thực hành Kim Cương Du Già Nữ là một trong những pháp tu thực hành cao cấp và được truyền dạy rộng rãi nhất trong Kim Cương Thừa, đặc biệt trong hệ thống Sáu Yoga của Naropa (Nāropa — Na-rô-pa).
Kim Cương Trường Nha (Vajravārāhī — Kim Cương Hợi)
Hình tướng liên quan mật thiết với Kim Cương Du Già Nữ, đôi khi được xem là dạng khác của cùng một nguyên lý. “Vārāhī” có nghĩa là “con lợn” — không phải nghĩa đen mà là biểu tượng của việc vùi đầu vào đất (vô minh) và chuyển hóa nó. Kim Cương Trường Nha biểu tượng cho sự chuyển hóa vô minh vi tế nhất thành trí tuệ.
Yeshe Tsogyal (Trí Tuệ Hải Hồ) — Dakini Vĩ Đại Của Tây Tạng
Yeshe Tsogyal (Trí Tuệ Hải Hồ) không phải là Bản tôn mà là người phụ nữ lịch sử thực tế sống vào thế kỷ thứ 8 tại Tây Tạng. Bà là đệ tử và minh phi chính của Đức Liên Hoa Sinh, và chính bà là người ghi lại, biên soạn và ẩn giấu phần lớn những Terma mà sau này các Terton (Tức Tạng Sư — người phát lộ Terma) đã tìm thấy.
Yeshe Tsogyal được tôn xưng là Dakini vĩ đại nhất của Tây Tạng — không chỉ vì thành tựu tu học của bà mà vì công hạnh bảo tồn giáo pháp của bà. Không có Yeshe Tsogyal, phần lớn kho tàng Kim Cương Thừa Ninh Mã (Nyingma) sẽ không tồn tại đến ngày hôm nay.
Mandaravā — Dakini Của Ấn Độ
Mandaravā là công chúa Ấn Độ, một trong những đệ tử và minh phi chính của Đức Liên Hoa Sinh. Cùng với Yeshe Tsogyal, bà được xem là người đã giúp Đức Liên Hoa Sinh đạt được chứng ngộ bất tử. Mandaravā đặc biệt được liên kết với thực hành trường thọ (Amitāyus — Vô Lượng Thọ Phật).
5. Dakini Trong Cuộc Sống Hằng Ngày
Một trong những giáo lý thực tế nhất về Dakini là khả năng nhận ra biểu hiện Dakini trong cuộc sống thường ngày. Điều này không có nghĩa là tin vào những điều mê tín hay nhìn thấy “những thực thể đặc biệt” ở khắp nơi.
Nhận ra dấu hiệu Dakini
Theo giáo lý, năng lượng Dakini thường xuất hiện qua:
Những gặp gỡ bất ngờ thay đổi cuộc đời: Một cuộc gặp gỡ tình cờ với một người, một cuốn sách bắt gặp đúng lúc, một lời nói ngẫu nhiên mà lại trúng trực tiếp vào điều bạn cần nghe. Trong truyền thống, những khoảnh khắc này được nhận ra như biểu hiện của Dakini.
Những thời điểm giáo pháp đột nhiên trở nên sống động: Khi đang đọc một đoạn văn bạn đã đọc nhiều lần trước, nhưng lần này nó bỗng mở ra một ý nghĩa hoàn toàn mới — đây được xem là dấu ấn của Dakini.
Những phụ nữ mang trí tuệ và sự thách thức: Không phải tất cả phụ nữ đều là Dakini, nhưng những phụ nữ mang trong mình sự sắc bén, trí tuệ không khoan nhượng và lòng từ bi đồng thời — những phụ nữ không e ngại nói thật dù điều đó khó nghe — đôi khi được nhận ra như biểu hiện Dakini trong cuộc sống.
Thái độ đúng đắn
Điều quan trọng là không biến việc “nhận ra dấu hiệu Dakini” thành một trò chơi tâm lý hay sự chiếu rọi ảo tưởng lên thực tại. Thái độ đúng đắn là sự cởi mở — sẵn sàng nhận ra rằng giáo pháp và ân gia trì có thể đến từ những hướng bất ngờ nhất, không phải lúc nào cũng từ những nguồn rõ ràng và quen thuộc.
6. Ngày 10 và 25 Âm Lịch — Ngày Dakini
Trong lịch Phật giáo Tây Tạng, hai ngày trong tháng có ý nghĩa đặc biệt liên quan đến Dakini:
Ngày 10 Âm Lịch — Ngày Guru Rinpoche
Ngày 10 mỗi tháng âm lịch được xem là ngày kết nối đặc biệt với Đức Liên Hoa Sinh. Trong ngày này, nhiều cộng đồng Kim Cương Thừa tổ chức buổi lễ Tsok (Lễ Hội Dâng Cúng) để tôn vinh Đức Liên Hoa Sinh và các Dakini. Đây cũng là ngày được cho là ân gia trì của việc thực hành mạnh mẽ hơn đặc biệt.
Ngày 25 Âm Lịch — Ngày Dakini
Ngày 25 âm lịch mỗi tháng là Ngày Dakini — ngày đặc biệt được cúng dường và kết nối với nguyên lý Dakini. Truyền thống ghi nhận rằng trong ngày này, ân gia trì của Dakini đặc biệt mạnh mẽ và dễ tiếp cận.
Nhiều hành giả sử dụng ngày 25 để:
- Thực hành cúng dường Tsok
- Thực hành pháp tu liên quan đến Kim Cương Du Già Nữ hay các Dakini khác
- Hồi hướng công đức đặc biệt
- Tham dự các buổi lễ cộng đồng
7. Tại Sao Kim Cương Thừa Đặc Biệt Tôn Kính Dakini?
Sự tôn kính đặc biệt đối với nguyên lý nữ trong Kim Cương Thừa không phải là ngẫu nhiên hay mang tính văn hóa thuần túy. Đó là phản ánh của một hiểu biết giáo lý sâu sắc.
Trí Tuệ Là Nữ Tính
Trong hệ thống biểu tượng của Kim Cương Thừa, nguyên lý trí tuệ (Prajñā) được biểu tượng bằng nữ tính, còn nguyên lý phương tiện thiện xảo (Upāya) được biểu tượng bằng nam tính. Đây không phải là sự phân cấp mà là sự phân biệt chức năng: trí tuệ và phương tiện cần nhau, không thể tách rời.
Kim Cương Thừa nhấn mạnh Prajñā — trí tuệ trực tiếp nhận ra Tánh Không — là yếu tố quyết định giác ngộ. Do đó, nguyên lý Dakini — hiện thân của Prajñā — được tôn kính đặc biệt.
Sửa chữa sự mất cân bằng
Trong nhiều truyền thống tôn giáo, kể cả một số hình thức Phật giáo, nguyên lý nữ thường bị hạ thấp hay lãng quên. Kim Cương Thừa, đặc biệt trong những giai đoạn phát triển tại Ấn Độ và Tây Tạng, đã duy trì và khôi phục sự tôn kính đối với nguyên lý nữ như một phần không thể thiếu của giáo pháp viên mãn.
Lịch sử phụ nữ trong Kim Cương Thừa
Không chỉ về biểu tượng — Kim Cương Thừa có lịch sử thực tế của những nữ hành giả đạt giác ngộ và đóng góp to lớn: Yeshe Tsogyal, Mandaravā, Machig Labdrön (người sáng lập pháp Chöd), Gelongma Palmo (người phát triển thực hành Nyungne), và nhiều người khác. Sự tôn kính đối với Dakini không chỉ là lý thuyết — nó được thể hiện qua sự công nhận thực tế đối với các nữ hành giả.
8. Không Nhầm Dakini Với Bồ-tát Hay Hộ Pháp
Người mới tìm hiểu Kim Cương Thừa đôi khi nhầm lẫn giữa các loại hình tướng thiêng liêng khác nhau. Dưới đây là những phân biệt cơ bản:
Dakini và Bồ-tát
Bồ-tát (như Quán Thế Âm, Văn Thù Sư Lợi, Phổ Hiền) là hình tướng giác ngộ thuộc hệ thống Đại Thừa — nhấn mạnh vào từ bi và nguyện vọng cứu độ chúng sinh. Bồ-tát thường có hình dáng thanh tịnh, trang nghiêm.
Dakini thuộc hệ thống mật thừa — nhấn mạnh vào trí tuệ và năng lượng chuyển hóa. Dakini thường có hình dáng năng động hơn, đôi khi dữ dội (dạng phẫn nộ), biểu tượng cho sức mạnh của trí tuệ cắt đứt ảo tưởng.
Cả hai không mâu thuẫn nhau — chúng bổ sung cho nhau trong hệ thống giáo pháp đầy đủ.
Dakini và Hộ Pháp
Hộ Pháp (Dharmapāla) là những hình tướng có chức năng bảo vệ giáo pháp và hành giả, đôi khi có hình dáng đáng sợ. Họ thực hiện chức năng bảo hộ.
Dakini có chức năng truyền cảm hứng, chỉ điểm và truyền trao giáo pháp — thiên về trí tuệ hơn là bảo vệ.
Sự nhầm lẫn thường xảy ra vì cả hai đôi khi có hình dáng phẫn nộ. Điểm phân biệt là chức năng và bản chất: Hộ Pháp bảo vệ, Dakini chỉ điểm và truyền trao.
Thực Hành: Cúng Dường Dakini Ngày 25
Đây là một thực hành đơn giản dành cho hành giả chưa nhận quán đảnh cụ thể, có thể thực hiện vào ngày 25 âm lịch mỗi tháng để kết nối với nguyên lý Dakini.
Lưu ý: Đây là thực hành sơ bộ và phổ quát. Các pháp tu Dakini đặc thù (như Kim Cương Du Già Nữ) đòi hỏi quán đảnh và hướng dẫn từ Đạo sư đủ tư cách.
Chuẩn bị (5 phút)
Dọn dẹp và trang hoàng bàn thờ hay không gian thiêng liêng của bạn. Nếu có thể, đặt một vật phẩm cúng dường đơn giản: một ly nước trong, một đóa hoa, hay một ngọn nến sạch. Ngồi vào tư thế Shamatha.
Phần chính (15-20 phút)
Bước 1: Quy y và phát Bồ Đề Tâm (2 phút) Quy y Tam Bảo và phát nguyện thực hành vì lợi ích tất cả chúng sinh.
Bước 2: Nhớ đến sự hiện diện của Dakini (3 phút) Quán tưởng không gian trước mặt bạn là không gian trí tuệ thuần khiết. Trong không gian đó, Dakini hiện diện như ánh sáng đỏ ấm áp, trong sáng và năng động. Đây không phải là quán tưởng cụ thể mà là sự mở lòng đơn giản.
Bước 3: Cúng dường (5 phút) Đọc những câu nguyện cúng dường đơn giản, hoặc chỉ đơn giản là nói từ lòng: “Nguyện những cúng dường này đến tay tất cả Dakini và Thánh chúng. Xin ân gia trì và sự hướng dẫn của các ngài trên con đường giác ngộ.”
Bước 4: Nhận ân gia trì (5 phút) Ngồi yên trong vài phút, mở lòng đón nhận. Không mong đợi trải nghiệm đặc biệt nào — chỉ là sự hiện diện và cởi mở.
Bước 5: Hồi hướng (2 phút) “Nguyện công đức của cúng dường này hồi hướng đến sự giác ngộ của tất cả chúng sinh. Nguyện tất cả hành giả nữ trên khắp thế giới được sự bảo hộ và dẫn dắt của Dakini. Nguyện nguyên lý trí tuệ nữ tính được nhận ra và tôn kính trong mọi truyền thống.”
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Q: Dakini có phải là những thực thể tồn tại độc lập không?
A: Đây là câu hỏi triết học sâu sắc. Ở cấp độ tương đối, truyền thống dạy rằng Dakini có sự hiện diện thực tế và có thể tương tác với hành giả. Ở cấp độ tuyệt đối, Dakini là biểu hiện của bản tánh tâm giác ngộ — không tồn tại độc lập theo nghĩa thực thể tự có. Cả hai không mâu thuẫn nhau trong nền tảng giáo lý Tánh Không.
Q: Chỉ có phụ nữ mới có thể là Dakini không?
A: Không. Trong khi Dakini thường được mô tả dưới hình dạng nữ và biểu tượng cho nguyên lý nữ (trí tuệ), hành giả nam cũng có thể nhận ra và thực hành nguyên lý Dakini. Trong thực hành Guru Yoga và các pháp tu Dakini, hành giả nam quán tưởng bản thân như Dakini để phát triển nguyên lý trí tuệ bên trong mình.
Q: Làm thế nào để biết mình đang trải nghiệm ân gia trì Dakini thực sự hay đang tự ám thị?
A: Câu hỏi hay và cần thiết. Kiểm tra bằng kết quả thực tế: sau trải nghiệm đó, sự tu học và hành động của bạn có được cải thiện không? Bạn có trở nên rộng lượng, trí tuệ và từ bi hơn không? Hay bạn chỉ trở nên tự mãn hơn về “kinh nghiệm tâm linh đặc biệt” của mình? Ân gia trì thực sự thể hiện qua sự chuyển hóa cụ thể, không phải qua những trải nghiệm đặc biệt.
Q: Có sách tiếng Việt hay tiếng Anh nào tốt về Dakini không?
A: Một số tài liệu đáng tin cậy: “Sky Dancer” (Judith Simmer-Brown) về Dakini trong Kim Cương Thừa; “Women of Wisdom” (Tsultrim Allione) giới thiệu các nữ hành giả vĩ đại của Tây Tạng; “Dakini’s Warm Breath” (Judith Simmer-Brown) đi sâu hơn về nguyên lý Dakini. Cần đọc với sự phân biệt và đối chiếu với hướng dẫn từ Đạo sư.
Q: Tôi là phụ nữ Phật tử — điều đó có ý nghĩa gì đặc biệt trong Kim Cương Thừa?
A: Truyền thống Kim Cương Thừa xem phụ nữ có năng lực đặc biệt trong việc hiện thân nguyên lý Dakini và đạt giác ngộ trong hình người phụ nữ. Không ít giáo lý nhấn mạnh rằng phụ nữ trong thời đại này đặc biệt thích hợp với thực hành mật thừa. Đây không phải là sự tôn kính bề ngoài mà là sự công nhận thực chất về tiềm năng tu học của phụ nữ trong Kim Cương Thừa.
Q: Ngày 25 âm lịch theo âm lịch Tây Tạng hay âm lịch Việt Nam?
A: Trong các cộng đồng Kim Cương Thừa tại Việt Nam, hầu hết sử dụng âm lịch phổ thông (âm lịch Việt Nam) để tiện lợi trong thực hành. Lịch Tây Tạng có một số khác biệt. Điều quan trọng là giữ nhất quán với cộng đồng tu học của bạn và thực hành đều đặn — sự nhất quán quan trọng hơn lịch cụ thể.
Kết luận & Hồi hướng
Dakini là một trong những khái niệm đẹp và sâu sắc nhất của Kim Cương Thừa — không phải vì sự huyền bí hay kỳ lạ mà vì sự thật nó chỉ ra: trí tuệ giác ngộ không có giới hạn, không bị đóng khung, không thể bị kiểm soát hay sở hữu. Nó biểu hiện ở những nơi và những thời điểm bất ngờ nhất — trong một cuộc gặp gỡ tình cờ, trong một khoảnh khắc nhận ra đột ngột, trong một người phụ nữ nói lên điều cần được nói.
Hiểu đúng về Dakini là để mở ra sự nhạy cảm đối với chiều kích này của thực tại — không phải để tìm kiếm những trải nghiệm huyền bí mà là để nhận ra rằng giáo pháp đang biểu hiện liên tục, ở khắp nơi, với tất cả ai có đủ sự cởi mở và nhận biết để thấy.
Nguyện công đức của những trang viết này hồi hướng đến tất cả Dakini và nữ hành giả trên khắp thế giới. Nguyện nguyên lý trí tuệ nữ tính được nhận ra và tôn vinh trong mọi truyền thừa và mọi cộng đồng tu học. Nguyện tất cả chúng sinh, không phân biệt nam nữ, đều đạt đến giác ngộ viên mãn.
Chú Giải Thuật Ngữ
| Thuật ngữ | Nguyên ngữ | Nghĩa tiếng Việt |
|---|---|---|
| Dakini | Ḍākinī (Sanskrit) | Không Hành Mẫu — “người đi trên bầu trời”; hiện thân của trí tuệ giác ngộ ở dạng nữ tính |
| Kha-chö-ma | mKha’ ‘gro ma (Tạng ngữ) | Người đi trên bầu trời — tên Tạng ngữ của Dakini |
| Kim Cương Du Già Nữ | Vajrayoginī (Sanskrit) | Bản tôn Dakini quan trọng nhất, biểu tượng của sự chuyển hóa toàn triệt |
| Kim Cương Trường Nha | Vajravārāhī (Sanskrit) | Bản tôn Dakini liên quan đến Kim Cương Du Già Nữ |
| Yeshe Tsogyal | Ye shes mTsho rgyal (Tạng ngữ) | Trí Tuệ Hải Hồ — Dakini vĩ đại nhất của Tây Tạng, đệ tử của Liên Hoa Sinh |
| Mandaravā | Mandāravā (Sanskrit) | Công chúa Ấn Độ, đệ tử của Đức Liên Hoa Sinh |
| Machig Labdrön | Ma gcig lab sgron (Tạng ngữ) | Nữ hành giả Tây Tạng, người sáng lập pháp Chöd |
| Terma | gTer ma (Tạng ngữ) | Phục Tạng — kho tàng giáo pháp ẩn giấu để phát lộ trong tương lai |
| Terton | gTer ston (Tạng ngữ) | Tức Tạng Sư — người có duyên phát lộ Terma |
| Tsok | Tshogs (Tạng ngữ) | Lễ Hội Dâng Cúng — nghi lễ cộng đồng trong Kim Cương Thừa |
| Prajñā | Prajñā (Sanskrit) | Trí tuệ — nguyên lý nữ trong hệ thống biểu tượng Kim Cương Thừa |
| Upāya | Upāya (Sanskrit) | Phương tiện thiện xảo — nguyên lý nam trong hệ thống biểu tượng Kim Cương Thừa |
| Phổ Hiền Mẫu | Samantabhadrī (Sanskrit) | Hình tướng nữ của Pháp thân — Dakini Tuyệt Đối trong Đại Viên Mãn |